كلام هدايت

«وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ … إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ: و خداوند همه حیوانات را از آب آفرید … همانا خداوند بر همه کارها تواناست.» (2)
«وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً (3)
عرش (حکومت) خداوند بر آب قرار داشت تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید». (4)
*****
1. سرچشمه حیات موجودات، آب، حمید علم الهدی، ص 6، نشر هویزه / 83.
2. 45 / نور.
3. 7 / هود.
(صفحه 12)

آب چیست؟ (1)

ماده‌ای است مرکب از ئیدروژن و اکسیژن که فرمول شیمیایی آن H2O است. آب تنها ماده‌ای است که در طبیعت به هر سه حالت گاز و مایع و جامد وجود دارد و اغلب ناخالص است. آب خالص بی‌طعم، بی بو و شفّاف است. مقدار کم آن بیرنگ، ولی مقدار زیاد آن آبی به نظر می‌رسد. آب خالص در سطح دریا در صفر درجه سانتیگراد یخ می‌زند و درصد درجه سانتیگراد می‌جوشد.
آب مایه اصلی زندگی است و انسان بیشتر از یک ماه هم می‌تواند بی‌غذا زنده بماند، اما اگر بیش از یک هفته آب به بدنش نرسد، خواهد مرد. حتی گیاهان و
*****
1. آب چیست؟ کتاب آب و آبشناسی (از قرآن کریم)، انتشارات گنجینه ملی آب ایران، سال 83،ص 22 29.
2. کتاب آب و آبشناسی (از قرآن کریم)، انتشارات گنجینه ملی آب ایران، سال 83، ص 22 29.
(صفحه 13)
جانورانی که در خشک‌ترین جاها زندگی می‌کنند، نیاز به مقدار معینی آب دارند.
آب همه جا هست. بیشتر از 70% سطح زمین را آب اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها پوشانده است. آب در زیرزمین و در هوایی که تنفس می‌کنیم نیز وجود دارد. آب 60 تا 90 درصد وزن گیاه، جانور یا انسان را تشکیل می‌دهد.
بیشتر دانشمندان عقیده دارند که زندگی در آب آغاز شده است و نخستین موجودات زنده آبزی بوده‌اند. در قرآن آمده است که همه چیز از آب زنده است. در روزگاران باستان نیز تالِسِ مَلَطی، فیلسوف یونانی (1) عقیده داشت که آب اصل همه موجودات است. بعدها فیلسوفان دیگری، جهان را ساخته شده از چهار
*****
1. قرن هفتم پیش از میلاد.
(صفحه 14)
عنصر، یعنی آتش و هوا و آب و خاک، دانستند. به نظر باستان‌شناسان نخستین آبادی‌ها در نزدیکی رودها و دریاچه‌ها پدید آمده‌اند. بسیاری از جامعه‌شناسان عقیده دارند که نخستین تمدن‌های جهان در نزدیکی رودهایی چون سیحون و جیحون، سِند، دِجله و فرات و نیل در آسیا و شمال آفریقا به وجود آمده‌اند. گردآمدن گروه بسیاری از مردم در کنار تنها منبع آب در یک سرزمین، سبب با هم زیستن و پیدایش شهرنشینی و تمدن شده است.

ویژگی‌های آب

آب نه تنها فراوان‌ترین، بلکه غیر معمولی‌ترین ماده در روی زمین است. دارای ویژگی‌هایی است که بعضی از آنها از قانون‌های عمومی طبیعت پیروی نمی‌کنند. آب تنها ماده‌ای است که در شرایط عادی، یعنی فشار و دمای طبیعی، همزمان در هر سه حالت جامد، مایع و گاز می‌تواند وجود داشته باشد. در یک روز زمستانی
(صفحه 15)
آب در سطح حوض یا استخر به حالت جامد، در زیر یخ به حالت مایع و در آسمان به حالت گاز یا بخار وجود دارد. مولکول‌های آب پیوسته در حرکتند. جامد بودن یا مایع بودن یا گاز بودن آب بستگی به سرعت این حرکت دارد. مولکول‌های آب در حالت جامد از هم دور و جدا هستند و تقریبا بی‌حرکتند. در حالت مایع تقریبا نزدیک به هم هستند و آزادانه حرکت می‌کنند. مولکول‌های آب در حالت گاز حرکتی تند دارند و به یکدیگر برخورد می‌کنند. یکی دیگر از ویژگی‌های غیر معمولی آب آن است که آب، برخلاف مواد دیگر، در هنگام منجمد شدن منبسط می‌شود و حجمش افزایش می‌یابد. قاعده عمومی این است که مادّه، خواه گاز یا مایع یا جامد باشد، هرچه سردتر شود، منقبض می‌شود و حجمش کاهش می‌یابد. آب هم در دمای بالاتر از صفر درجه سانتیگراد (4 درجه سلسیوس) از
(صفحه 16)
این قاعده پیروی می‌کند، ولی هر چه دمای آن از 4 درجه سلسیوس(1) کمتر شود، منبسط می‌شود و حجمش افزایش می‌یابد. وقتی به حالت جامد، یعنی یخ درمی‌آید، بر حجم آن به اندازه 111 حجم اصلی افزوده می‌شود. به سبب همین ویژگی است که در زمستان لوله‌های آب می‌ترکند و دیواره حوض‌ها و استخرها می‌شکنند، ولی اگر آب بر اثر یخ زدن منقبض نمی‌شد یخ بر روی آب شناور نمی‌ماند. یخها به ته آب می‌رفتند و کم‌کم دریاها و اقیانوس‌ها پر از یخ می‌شدند. آن وقت، زندگی در دریاها و اقیانوس‌ها نابود می‌شد. حتی شاید نخستین نشانه‌های زندگی، که گفته می‌شود در آب آغاز شده است، پدید نمی‌آمد.
*****
1. سلسیوس همان سانتیگراد است.
(صفحه 17)
یک لیتر آب در دمای 4 درجه سانتیگراد یک کیلوگرم جرم دارد. به بیان دیگر، جرم حجمی آب در درجه سانتیگراد یک گرم در سانتیمتر مکعب است. دانشمندان برای تعیین جرم حجمی مواد دیگر جرم آنها را با جرم آب می‌سنجند. آب یکی از بهترین حلالهاست و تقریبا هر ماده‌ای را می‌تواند حل کند. آب روان سخت‌ترین سنگ‌ها را هم به تدریج حل می‌کند و مواد حل شده را به دریاها و اقیانوس‌ها می‌برد. آب مواد غذایی موردنیاز جانداران را نیز حل می‌کند. مواد غذایی موجود در خاک، پس از حل شدن در آب به سلول‌های گیاهان می‌رسند و سبب رشد آنها می‌شوند. غذاهایی هم که انسان یا جانوران می‌خورند، پس از حل شدن در آب جذب سلول‌های بدن آنها می‌شوند. آب، با اینکه بیشتر مواد را در خود حل می‌کند، خنثی باقی می‌ماند، یعنی موادی که در آب حل شده‌اند بر آن اثری ندارند. به سبب همین ویژگی است که جانداران می‌توانند آب موردنیاز خود را از هر نوع محلولی که دارای آب باشد به دست آورند. آب، پس از جیوه، دارای
(صفحه 18)
بیشترین کشش سطحی است. کشش سطحی نیرویی است که بر سطح مایع وارد می‌آید و سبب می‌شود تا مساحت سطح آن مایع به حداقل برسد. کشش سطحی آب نتیجه به هم پیوستگی مولکول‌های آن از یک طرف و به هم پیوستگی مولکول‌های سطحی آب با مولکول‌های داخلی آب از طرف دیگر است. پیوستگی مولکول‌های آب به یکدیگر به قدری است که آب می‌تواند اجسام سنگین‌تر از خود را بر روی سطح خود نگاه دارد. به سبب همین ویژگی است که می‌توان سوزنی را به طور افقی روی آب شناور کرد و بعضی از حشره‌ها می‌توانند روی آب بایستند یا راه بروند.
این ویژگی را هنگام چکیدن آب از شیر آب نیز می‌توان دید، وقتی که قطره قطره فرو می‌ریزد، نخست هر قطره به شیر آب می‌چسبد و آویزان و سپس کشیده می‌شود و سرانجام به صورت کره بسیار کوچکی
(صفحه 19)
درمی‌آید و فرو می‌افتد.
کشش سطحی سبب چسبندگی هم می‌شود. همین ویژگی سبب می‌شود که آب به لبه شیر آب، به دست و بدن، به ظرف‌های گوناگون و به بسیاری از چیزهایی که با آنها تماس پیدا می‌کند، بچسبد و آنها را تَر کند. البته میزان چسبندگی آب به همه مواد یکسان نیست. مثلاً آب به پارافین، نمی‌چسبد. به سبب همین ویژگی چسبندگی است که آب از دیواره‌های ظرف‌های باریک استوانه شکل بالا می‌رود و سطح آن گود به نظر می‌رسد. این پدیده‌ها را مویینگی نامیده‌اند. مویینگی، که در زیست‌شناسی اهمیت بسیار دارد، از عواملی است که سبب می‌شود آب موجود در خاک، به صورت مایعی زندگی بخش، از راه ریشه و ساقه به قسمت‌های گوناگون گیاه برسد.
(صفحه 20)