كلام هدايت

توجه ویژه قرآن به «آب»

اشاره

قرآن کریم در آیات متعددی به خلقت انسان از آب اشاره می‌کند که گاهی به مطلق آب اشاره دارد و گاهی به آب با صفتی خاص اشاره می‌کند. برای مثال در این آیات به خلقت انسان و بشر از آب با صفتی خاص اشاره می‌کند. برای مثال در این آیات به خلقت انسان و بشر از آب به صورت مطلق اشاره می‌کند:
1) «وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً: و او خداوندی است که از آب بشری آفرید و او را اصل نژاد و مایه تولید نسل انسان گردانید». (1)
*****
1. 54 / فرقان.
(صفحه 53)
2) «وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ: و خداست که هر جنبنده‌ای را از آبی آفرید».(1) در آیاتی نیز به خلقت انسان از آب با صفتی خاص اشاره دارد که نمونه‌ها و شواهد آن چنین است:
1) «… بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طینٍ. ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ: و آفرینش انسان را از گل (آب و خاک) آغاز کرد، سپس خلقت نسل او را براساس آنچه از آب بی‌قدر و پست جدا می‌شود قرار داد». (2) در توضیح ماء مهین که به معنای «چکیده آبی پست» آمده ظاهر آن آبی بی‌ارزش و بی‌مقدار می‌نماید اما از نظر ساختمان و سلول‌های حیاتی شناور در آن و همچنین ترکیب مخصوص مایعی
*****
1. 45 / نور.
2. 7 8 / سجده.
(صفحه 54)
که سلول‌ها در آن شناورند بسیار ظریف و فوق‌العاده دقیق و پیچیده است و از نشانه‌های عظمت پروردگار و علم و قدرت او محسوب می‌شود. پس کلمه «مَهین» در آیه که به معنی ضعیف و حقیر و ناچیز است اشاره به وضع ظاهری آن می‌باشد. (1)
2) «أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهینٍ: آیا شما را از آبی پست خلق نکردیم؟». (2)
3) «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ. خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ: انسان باید نگاه کند که از چه چیز آفریده شده است؟ از یک آب جهنده آفریده شده است». (3)
اینک آنچه جای پرسش است اینکه مقصود از خلقت انسان از آب چیست؟
*****
1. ر.ک. تفسیر نمونه، ج 17، ص 126 و پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، محمد علی رضایی، ج 1 و 2، ص 437.
2. 20 / مرسلات.
3. 5 6 / طارق.
(صفحه 55)
در این مورد دو دیدگاه در بین مفسرین و قرآن شناسان وجود دارد:
1) مقصود از خلقت انسان از آب این است که مقدار زیادی آب در بدن انسان وجود دارد. یعنی آب بیشترین ماده تشکیل دهنده بدن انسان است. دانشمندان زیست شناس بر این عقیده‌اند که دوسوم بدن انسان از آب تشکیل شده است. مثلاً یک فرد هفتاد کیلویی، پنجاه لیتر آب در بدن خود نگهداری می‌کند و این نسبتی است ثابت. و باز همین دانشمندان بر این نظر و عقیده‌اند که اگر انسانی 20% از آب بدن خود را از دست بدهد، دوباره سلامتی خود را باز نخواهد یافت. (1)
آب یاخته‌های بدن انسان دارای مقدار زیادی پتاسیم بوده و عملاً فاقد نمک است. ولی آب خارج از یاخته‌ها عملاً پتاسیم ندارد بلکه دارای مقدار زیادی نمک
*****
1. مطالب شگفت‌انگیز قرآن، گودرز نجفی، ص 97.
(صفحه 56)
است و این ترکیب آب خارج از یاخته‌ها جزء به جزء به آب دریایی شباهت دارد که میلیون‌ها سال قبل اولین اشکال حیات در آن شکل می‌گرفت و بعدها وقتی که موجودات آبی به خشکی روی آوردند (دریای درون) را نیز با خود آوردند. چون بدون آن زندگی برایشان در خشکی ممکن نبود. این پدیده شگفت‌انگیز گفته قرآن را تأیید می‌کند که می‌فرماید: اوست خدایی که انسان را از آب آفرید. (1) تحقیقاتی که راجع به ساختمان عمومی جسم زنده به عمل آمده است می‌رساند که آب و کربن قریب 98% جسم موجود زنده را تشکیل می‌دهند. (2) در تفاسیر قرآن نیز در تفسیر آیه «وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً …» (3) مفسرین تصریح به این
*****
1. گذشته و آینده جهان، بی‌آزار شیرازی، چاپ دوّم، ص 52 53.
2. همان.
3. 54 / فرقان.
(صفحه 57)
مسائل علمی دارند. (1)
2) نظر دیگر اینکه مقصود از خلقت انسان از آب این است که انسان از نطفه و منی آفریده شده است. این دسته از مفسرین معتقدند آیاتی که از نطفه، ماء دافق، ماء و ماء مَهین صحبت دارند همگی دلالت بر منی یا آب نطفه می‌باشد که موجودات زنده معمولاً از آن به وجود می‌آیند. دکتر موریس بوکای نیز نکته‌ای ظریف را از آیه:
«ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ» (2) استفاده می‌کند و در کتاب «تورات، انجیل، قرآن و علم» می‌نویسد:
«اگر قرآن از مایعی بارور کننده
*****
1. تفسیر فی ظلال القرآن، سید قطب، تفسیر المنار، رشید رضا، تفسیر المیزان، علاّمه طباطبایی، ذیل آیه 54 سوره فرقان.
2. 8 / سجده.
(صفحه 58)
متشکل از عناصر گوناگون صحبت می‌دارد ما را از این امر مطلع می‌سازد که نسل انسان از چیزی که از این مایع استخراج می‌شود فراهم می‌گردد این است معنای آیه 8 سوره سجده. (1)
سپس اشاره می‌کند که فقط یک سلول اسپرماتوزئید از بین چندین ده میلیون عنصر صادر از مرد موفق می‌شود که درون تخمک نفوذ کند و تعداد بیشماری در راه مانده و موفق نخواهند شد. در پایان موریس بوکای نتیجه می‌گیرد که:
«در نتیجه چطور می‌شود از توافق متن قرآنی با شناخت علمی‌ای که از این پدیده در عصرها داریم تحت تأثیر قرار نگرفت». (2)
در باب ماء دافق نیز مفسران سه احتمال داده‌اند: اینکه مراد از ماء دافق همان
*****
1. تورات، انجیل، قرآن و علم، ترجمه ذبیح اللّه دبیر، ص 272.
2. همان، ص 273.
(صفحه 59)
منی مرد است که به صورت جهنده از او خارج می‌شود و دافق به معنی مدفوق یا ذودَفق آمده است. (1)
نظر دوم اینکه مراد از «ماء دافق» همان آب مشترک زن و مرد است که در رحم مخلوط می‌شود و یک آب می‌شود. این مطلب را برخی از مفسرین قدیم همچون زمخشری نیز نقل کرده‌اند. نظر سوم اینکه مراد از ماء دافِق چیزی باشد که از زنان خارج می‌شد (اوول) تا از ترکیب آن با اسپرم‌ها نطفه اولیه کودک تشکیل شود. (2)
البته با توجه به مسائل علوم پزشکی امروز می‌توان احتمال نخست را
*****
1. المیزان، ج 20، ص 379.
2. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی،بخش پنجم، ج دوم، ص 444.
(صفحه 60)
پذیرفت که مراد از «ماء دافق» همان منی مرد است که با جهش بیرون می‌آید و با ظاهر آیه نیز سازگار است. و این بدان جهت است که چیزی که از زنان خارج می‌شود (اوول) جهشی ندارد. و در هنگام حرکت به طرف رحم هم به کندی حرکت می‌کند. دیدگاه دوم نیز چندان با ترکیب «ماء دافِق» به عنوان آب مشترک زن و مرد سازگاری ندارد. به هر روی مقصود اصلی این است که با توجه به هر دو نظر خلقت انسان از آب، نتیجه می‌گیریم که «نقش آب در خلقت انسان» نقش اصلی و عمده را دارد که بدون آن حیات نه تنها انسان بلکه موجودات زنده نیز قابل دوام نخواهد بود.
در میان ادیان الهی که امروزه در جوامع گوناگون همچون یهود، مسیحیت، بودایی، زردشتی و غیره رایج و شایع هستند هیچکدام به اندازه دین مبین اسلام به ویژه کتاب مقدس قرآن به موضوع «آب» نپرداخته‌اند و آن ناشی از عنایت
(صفحه 61)
ویژه این کتاب آسمانی به طبیعت است که «انسان» در بستر آن می‌زید و می‌بالد. توجه قرآن به طبیعت و بالاخص آب، همه سویه بوده است. (1)
تنوع موضوع، تفصیل مباحث آب و تأکیدات فراوان قرآن به ارزش و اهمیت آب، بیانگر این حقیقت است. واژه «ماء» اصل عبری آن (مَی، میم) و سریانی «میا» است و در عربی تغییر شکل داد و «ماء» شد. این لغت در اصل به معنی «هر مایع غیر جامدی» است چه آب مطلق باشد یا آب‌های مضاعف (مثل آب میوه) ولی وقتی به صورت مطلق «ماء» استعمال شود منصوب به آب خالص است. (2)
*****
1. دانشنامه آب و آبشناسی در قرآن، کریمیان سردشتی، ص 33.
2. ر.ک. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مصطفوی، ج 11، ص 220 (ماده ماء) المفردات فی غرایب القرآن، راغب اصفهانی، ص 478.
(صفحه 62)