كلام هدايت

«کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها: و چگونه زمین را حیات بخشیدیم پس از
*****
1. تفسیر کَشْفُ الاَْسْرارِ وَ عُدَّةُ الاَْبْرار، رشید الدین میبدی، ذیل آیه 30 انبیاء.
(صفحه 65)
مرگش».(1) این آیه دلالت می‌کند که هر آنچه به سبب آب بر روی زمین همچون نباتات و گیاهان و درختان رشد و نمو می‌کند موجودات زنده قلمداد شده‌اند.
آیه تیمم در قرآن (2)

آیه تیمم در قرآن

در سوره مائده (آیه 6) به دنبال دستور وضو و شیوه و کیفیت آن دستور تیمم هست که در صورت نبودن آب وضو جایز است تیمم گرفت:
«وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدیکُم و اگر ناخوش یا در سفر باشید و دسترسی به آب پیدا نکنید پس با خاک پاک تیمم کنید به این ترتیب
*****
1. 50 / روم.
2. دانشنامه آب و آبشناسی در قرآن کریم، کریمیان سردشتی، ص 39.
(صفحه 66)
که از آن به صورت و دست‌های خود مسح کنید». (1)
این آیه نشان می‌دهد که در صورت نبود آب، با خاک می‌توان وضو گرفت (تیمم نمود) زیرا خاک یک نوع شستشو و وسیله نظافت است. دلیل عمومی آن نیز قضیه پدیده‌های جذب ذره‌ای است که در اثر سطح فوق‌العاده گسترده ذرات غبار حاصل می‌شود بنابراین خاک فی نفسه چیز کثیفی نیست که سبب امراض شود، بلکه خود کشنده میکروب‌های موذی و منهدم کننده مواد آلی است و شاید همان گستراندن غبار رقیق خاک، روی صورت و دست خالی از فایده نباشد، زیرا وقتی مواد جایز التیمم را مطالعه می‌نماییم می‌بینیم گذشته از لطافت و پاکی اصلی در خشک بودن و حالت غبار داشتن آنها تأکید شده است.
*****
1. 43 / نساء.
(صفحه 67)

مفاهیم آب در قرآن (1)

1 آب به معنای باران: در سوره بقره (آیه 23) آمده است: وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ. و نیز در 164/بقره، 99/انعام، 50 و 57/اعراف، 11/انفال،، 24/یونس، 17/رعد، 32/ابراهیم، 22/حجر، 10 و 65/نحل، 45/کهف، 53/طه، 5 و 63/حج، 18/مؤمنون، 48/فرقان، 60/نمل، 63/عنکبوت، 24/روم، 10/لقمان، 27/فاطر، 21/زمر، 39/فصّلت، 11/زخرف، 9/ق، 11/قمر، 14/نبأ، 25/عبس. در آیات این سوره‌ها «ماء» به معنای باران است که از آسمان (سماء) نزول می‌یابد و زمین (ارض) را سیراب می‌نماید.
2 آب به معنای بستر و ظرف عرش خداوندی: در سوره هود (آیه 7) قرآن کریم می‌فرماید:
«وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً».
*****
1. دانشنامه آب و آبشناسی در قرآن کریم، کریمیان سردشتی، ص 34 تا 37.
(صفحه 68)
3 آب به معنای آب وضو: در سوره نساء آیه 43 و سوره مائده آیه 6 در بحث تیمم می‌فرماید هرگاه آب وضو به دست نیاوردید پس تیمم کنید با خاک پاک و طیّب:
«وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضی أَوْ عَلی سَفَرٍ … فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیداً طَیِّباً»
4 آب به معنای سیل و طوفان سهمگین: در جریان طوفان نوح، حضرت نوح علیه‌السلام به فرزندش توصیه می‌کند که با آنان سوار کشتی شود ولی وی گوید به کوه‌های بلند پناه می‌برد تا از سیل و طوفان نجات یابد:
«قالَ سَآوی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنی مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ». (1) و نیز در آیه پس از آن نیز «ماء» به همان مفهوم سیل و طوفان به کار رفته و می‌فرماید:
«وَ قیلَ یا أَرْضُ ابْلَعی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعی وَ غیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ».(2)
*****
1. 43 / هود.
2. 44 / هود.
(صفحه 69)
5 ماء به معنای مطلق «آب»: در برخی آیات «ماء» بطور عموم به آب باران و آب چشمه‌ها و رودخانه‌ها و دریاها اطلاق می‌شود یعنی شامل آب‌های زیرزمینی و سطح الارضی و نزولات آسمانی می‌شود و نیز به مفهوم عنصر آب به عنوان «مایعی» است با ترکیب شیمیایی H2O. در سوره رعد آیه 4 آمده است:
«وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ».
6 آب به معنای منشأ خلقت و ماده اصلی موجودات زنده: در قرآن کریم آب به عنوان مبدأ و منشأ موجودات زنده یادشده و خلقت موجودات زنده منوط به این مادّه حیاتی است: در سوره انبیاء (آیه 30) می‌فرماید:
«وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ». نیز در سوره نور آیه 45 خداوند خلقت چهارپایان یا موجودات جنبنده
(صفحه 70)
را به «آب» نسبت می‌دهد و می‌فرماید:
«وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ».
7 آب به معنای «نطفه» در خلقت انسان: آب در قرآن کریم به معنای مایعی (نطفه‌ای) که موجب خلقت انسان است و خلقت وی منوط به آن است یادشده است: قرآن در سوره طارق آیه 6 می‌فرماید:
«فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ. خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ». در سوره مرسلات آیه 20 آمده:
«أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهینٍ» ، در سوره سجده آیه 8 نیز خدای متعالی می‌فرماید:
«ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ» و در سوره فرقان آیه 54 در خلقت بشر از آب می‌فرماید:
«وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً».
8 آب به معنای «جوی و نهر آب»: در توصیف بهشت قرآن کریم گزارش می‌کند که در آنجا جوی‌ها و نهرهای آب غَیر آسِنٍ (یعنی بدون تغییر بوی و طعم) و جوی‌های شیر و شراب و عسل مصفا جاری است:
«مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبینَ
(صفحه 71)
وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ». (1)
9 «آب» و «سراب»: در قرآن کریم اعمال ناباوران به «سرابی» تشبیه شده است و تصور می‌کنند که «آب» است:
«وَ الَّذینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً …». (2)
10 آب در معنای چشمه سارها: در سوره نازعات آب در مفهوم چشمه‌ها به کار رفته و آمده:
«وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها. أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها» (3) و در سوره قمر نیز می‌فرماید:
«وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْماءُ عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ».(4)
11 آب آشامیدنی در جهنم، در قرآن کریم در باب آب آشامیدنی جهنم آمده
*****
1. 15 / محمّد.
2. 39 / نور.
3. 30 31 / نازعات.
4. 12 / قمر.
(صفحه 72)
است:
«مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدیدٍ». (1) و نیز آب حمیم نیز از آب‌های جهنم است و قرآن می‌فرماید:
«کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النَّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمیماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُم». (2)
12 آب به معنای چاه آب: قرآن کریم در سوره قصص در جریان داستان حضرت شعیب از چاه شهر مدین یاد می‌کند و می‌فرماید:
«وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُکُما قالَتا لا نَسْقی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبیرٌ» (3)
و در باب قوم ثمود و ناقه حضرت صالح نیز از آب به معنای چاه یاد شده
*****
1. 16 / ابراهیم.
2. 15 / محمّد.
3. 23 / قصص.
(صفحه 73)
است و می‌فرماید:
«إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ». (1) و در سوره ملک می‌فرماید:
«قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتیکُمْ بِماءٍ مَعینٍ». (2) و در سوره کهف در داستان صاحبان باغ از چاه آب سخن رفته و می‌فرماید:
«أَوْ یُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطیعَ لَهُ طَلَباً». (3)
13 آب آشامیدنی جاری در بهشت: در قرآن در توصیف اصحاب الیمین که در بهشت جای دارند و از نعمت‌های فراوان برخوردارند از ماء مسکوب نیز به عنوان آب جاری زلال آشامیدنی یاد شده است. در سوره واقعه می‌فرماید:
«وَ
*****
1. 27 28 / قمر.
2. 30 / ملک.
3. 41 / کهف.
(صفحه 74)
وَ أَصْحابُ الْیَمینِ ما أَصْحابُ الْیَمینِ. فی سِدْرٍ مَخْضُودٍ. وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ. وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ. وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ. وَ فاکِهَةٍ کَثیرَةٍ». (1)