كلام هدايت

شب قدر چه شبي است؟

ديدگاه شيعه

فرمود: شب قدر تا قيامت باقي است و در
قرار دارد (طبرسي، بي­تا: ۱۰: ۷۸۶). در
نيز آمده است كه تقدير در شب نوزدهم، ابرام (تأكيد بر تقديراتي كه شده است) در شب بيست و يكم و امضا در شب بيست و سوم است (كليني، 1375: ۲: ۷۷۲). در روايات شيعه آمده است كه شب قدر يكي از سه شب نوزدهم، بيست و يكم يا بيست و سوم ماه رمضان است كه احتمال شب بيست وسوم بيشتر است؛ ازاين‌رو،
گفته است: بزرگان ما درباره شب قدر، همه يك سخن­اند كه شب بيست و سوم ماه رمضان است (صدوق، 1362: 519).
ديدگاه اهل سنت

بر آن‌اند كه طبق حديث نبوي، شب قدر در يكي از ده شب آخر ماه رمضان واقع شده است و بر اساس احاديث منقول در صحاح خويش (مسلم، بي­تا: 8: ۶۵) اغلب شب بيست و هفتم را شب قدر مي‌دانند و در آن شب به دعا و شب‌زنده‌داري مي‌پردازند. برخي نيز اظهار داشته‌اند كه تا زمان زندگي حضرت محمد صلي الله عليه و آله شب قدر در هر سال تكرار مي‌شد، اما پس از ارتحال ايشان، شب قدر از بين رفته است (قاسمي، بي­تا: ۱۷: ۲۱۷). برخي نيز معتقدند شب قدر شبي است در تمام سال، ولي در هر سال شب نامعلومي است. در سال
در ماه رمضان بوده، ولي در سال‌هاي ديگر ممكن است در ديگر ماه‌ها باشد (ابن‌مفتاح، بي­تا: ۱: ۵۷).
فضيلت‌هاي شب قدر
شب قدر از شب‌هاي باعظمت و بااهميت سال است. دليل فضيلت اين شب بر ديگر شب‌ها، اموري است كه در اين شب محقق مي‌شود كه به برخي از اين فضيلت‌ها اشاره مي‌كنيم:
1. آمرزش گناهان: امام صادق عليه السلام فرموده است: شب قدر آغاز و انجام سال است. امام كاظم عليه السلام فرموده است: هر كس‏ شب‏ قدر غسل كند و تا طلوع سپيده شب‏زنده‏داري نمايد، از گناهان خود بيرون مي‏رود (فتال نيشابوري، 1366: 556).
2. قلب رمضان: امام صادق عليه السلام فرمود: «از كتاب خدا استفاده مي‌شود كه شماره ماه‌هاي سال نزد خداوند دوازده ماه است و سرآمد ماه‌ها ماه رمضان است و قلب ماه رمضان، ليلة‌القدر است» ( صدوق، 1367: 2: 424).
3. برتر از هزار ماه: نزول همه فرشتگان و روح در شب قدر بر زمين و سلام دادن به بندگان خدا، نشانه شرافت آن بر هزار ماه است. درباره اين شب در
مي‌خوانيم: «لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن اَلفِ شَهرٍ» و در دعاي چهل و چهارم
آمده است: «فَضلُ لَيلَةٌ واحِدَةُ مِن لَياليهِ، عَلَي لَيالي اَلفَ شَهرٍ و سشَّماهَا، لَيلَةَ القَدرِ؛ فضيلت يكي از شب‌هاي ماه رمضان از شب‌هاي هزار ماه برتر است؛ شبي كه خدا آن را شب قدر نام نهاده است» (صحيفه سجاديه: ۱۸۷).
4. سَرور شب‌ها: پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله فرمود: شب قدر، سَروَر شب‌هاست (مجلسي، 1409: ۴۰: ۵۴).

نزول قرآن در شب قدر

به استناد سه آيه از قرآن كريم، شارحان و مفسران شيعه و سني معتقدند قرآن كريم در شب قدر نازل شده است: نخست، آيه اول سوره «قدر» (اِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ)، دوم، آيه سوم سوره «دخان» (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ) و سوم، آيه 185 سوره «بقره» (شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ). اگر تواتر عالمان و مفسران در خصوص تأييد مرجع ضمير بودن قرآن در دو آيه نخست هم نبود، بي‌گمان آيه سوم به نزول قرآن در شب قدر در ماه رمضان اشاره داشت. اما جمع اين سه آيه، ترديدي باقي نمي‏گذارد كه نزول قرآن در شب قدر بوده و يك‌باره صورت گرفته است.

چگونه شب قدر برتر از هزار ماه است؟

بهتر بودن اين شب از هزار ماه، به دليل ارزش عبادت و احياي آن شب است، و روايات فضيلت «ليلة القدر» و فضيلت عبادت آن ـ كه در كتاب‌هاي شيعه و اهل سنت فراوان است ـ، اين معنا را كاملاً تأييد مي‌كند. افزون بر اين، نزول قرآن در اين شب، و نزول بركت و رحمت الهي در آن، سبب مي‌شود از هزار ماه برتر و بالاتر باشد. در حديثي از امام صادق عليه السلام آمده است: فضيلت شب قدر را در شب بيست و يكم و بيست و سوم بطلب، و در هر كدام از اين دو، يك صد ركعت نماز به جاي آور، و اگر بتواني، هر دو شب را تا طلوع صبح احيا بدار و در آن شب غسل كن.
راوي پرسيد: اگر نتوانم اين همه نماز را ايستاده بخوانم؟
فرمود: نشسته بخوان.
پرسيد: اگر نتوانم؟
فرمود: در بستر بخوان، و مانعي ندارد در آغاز شب، خواب مختصري بكني و بعد مشغول عبادت شوي. درهاي آسمان در ماه رمضان گشوده است، شياطين در غل و زنجيرند و اعمال مؤمنان پذيرفته است. چه ماه خوبي است ماه رمضان! (حويزي، بي­تا: 5: 625: ح 58).

حقيقت ملائكه

«ملائكه» جمع مَلَك است. آنها موجوداتي هستند مخلوق خدا و واسطه ميان او و عالم مشهود، كه خداوند آنان را موكل بر امور عالم تكوين وتشريع كرده است، و بندگان محترمي هستند كه هرگز خدا را در هر صورتي كه به ايشان فرمان بدهد، نافرماني نمي­كنند و به هر چه مأمور شوند، انجام مي­دهند (طباطبائي، 1371: ١٧: ٥). قرآن كريم درباره فرشتگان مي­فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندي است كه آفريننده آسمان‌ها و زمين است؛ خداوندي كه فرشتگان را رسولاني قرار داد كه صاحب بال‌هاي دوگانه و سه‌گانه و چهارگانه‌اند. او هر چه بخواهد در آفرينش مي‌افزايد؛ او بر هر چيزي قادر است» (فاطر: 1).
بنابراين، فرشتگان رسولان و واسطه‌هايي ميان خدا و خلق هستند تا اوامر تكويني و تشريعي او را انجام دهند. فرشتگان براي انجام امور خود، بال‌هايي دارند كه در پرندگان به منزله دست انسان است. آنها با بال‌هاي خود از آسمان به زمين و از زمين به آسمان مي­روند. البته اين به آن معنا نيست كه فرشتگان دو بال پوشيده از پر، همانند بال پرندگان دارند، بلكه بعيد نيست منظور از بال و پر در اينجا توانايي بر فعاليت باشد كه بعضي از آنها در مقايسه با بعضي برتر و داراي توانايي بيشترند. بنابراين، براي آنها سلسله مراتب در بال‌ها قائل شده است؛ يعني بعضي چهار بال، بعضي شش بال و بعضي هشت بال دارند. پس بال براي فرشته، كنايه از وسيله حركت و اعمال قدرت و توانايي است؛ همان طور كه گفته مي­شود فلان كس بال و پرش سوخت؛ يعني نيروي حركت و قدرت و توانايي‌اش از بين رفت يا فلان كس را زير بال و پر خود گرفت (مكارم، 1371: ١٨: ١٦٧؛ طباطبائي، 1371: ١٧: ٦).
بر اساس قرآن كريم و روايات معصومان عليهم السلام فرشتگان صفات و كاركردهاي ويژه­اي دارند؛ از جمله: ١. آنها واسطه ميان خدا و اين عالم محسوس‌اند؛ به‌طوري‌كه هيچ حادثه­اي نيست، جز آنكه فرشتگان در آن دخالت دارند. آنها امر الهي را در مجرايش به جريان مي‌اندازند و آن را در مسيرش قرار مي‌دهند. 2. در ميان فرشتگان، نافرماني و عصيان نيست. آنها اراده مستقل ندارند تا بتوانند غير آنچه خدا اراده كرده، اراده كنند. ٣. آنها مقامات و مراتب متفاوتي دارند. ٤. فرشتگان از‌ آنجا‌ كه هر چه مي­كنند به امر خداست، هرگز شكست نمي­خورند. فرشتگان موجوداتي هستند كه در وجودشان منزه از ماده جسماني­اند؛ چون ماده جسماني در معرض زوال و فساد و تغيير است (طباطبائي، 1371: 17: 13 ـ 14).

حقيقت روح

واژه «روح» 21 بار در قرآن شريف آمده و در موارد زير به كار رفته است:
1. به معناي روحي كه در كالبد انسان دميده شده است (سجده: 9).
2. به معناي وحي (غافر: 15)؛
3. به معناي قرآن (شوري: 52)؛
4. به معناي روح‌القدس (بقره: 87)؛
5. به معناي بزرگ فرشتگان (قدر: 4).
در تفسير الكشاف آمده است: مراد از روح، جبرئيل است. برخي نيز گفته اند: روح، دسته‌اي از فرشته هستند كه فرشتگان ديگر او را نمي‌بينند، مگر در شب قدر. و مراد از «مِنْ كُلِّ أَمْرٍ» سرنوشت و تقدير همة انسان‌ها و هر انسان است (زمخشري، بي‌تا: 4: 273).
از امام صادق عليه السلام از روح پرسيدند كه: آيا روح همان جبرئيل نيست؟ فرمود: «روح فرشته‌اي است كه از جبرئيل بزرگ‌تر است؛ چون جبرئيل از ملائك است، ولي روح بزرگ‌تر از ملائكه مي‌باشد. در واقع، روح فرشتة بزرگ است و دليل آن نيز اين است كه در سورة قدر ملائكه و روح به صورت جدا آمده است. پس ملائكه با روح با هم فرق مي‌كنند و روح همان جبرئيل نيست» (طبرسي، بي‌تا: 5: 520).
در شب قدر كه شب قدر شناسي، وقت شناسي، شب سرنوشت و سرنوشت ساز است، فرشتگان و روح به اذن پروردگار به زمين مي‌آيند و بر بندگان خدا سلام مي‌دهند و تا سپيده صبح با آنها نجوا مي‌كنند.

فرشتگان براي چه امري نازل مي­شوند؟

درپايان آيه چهارم سوره قدر مي­فرمايد: «مِنْ كُلِّ أَمْرٍ»؛ يعني فرشتگان و روح در آن شببه اذن پروردگارشان نازل مي­شوند، براي تدبير امري از امور عالم ياهر امري كه پروردگار اذن آن را بدهد (طباطبائي، 1371: ٢٠: ٥٦٤). برخي هم گفته­اند فرشتگان براي تقدير و تعيين سرنوشت‌ها و آوردن خير و بركتي در آن شب نازل مي­شوند (بحراني، 1374: ٤: ٤٨١).

منابع

( قرآن.
ابن المفتاح، عبدالله. بي‌تا. شرح الازهار. قاهره: الحجاز.
ابن بابويه، محمد. 1362. الخصال. قم: جامعه مدرسين.
ابن بابويه، محمد. 1367. من لايحضره الفقيه. تهران: نشرصدوق.
بحراني، سيدهاشم. 1374. البرهان. قم: مؤسسه بعثه. چ 1.
حويزي، علي بن جمعه. بي­تا. تفسير نورالثقلين. قم: اسماعيليان.
صحيفه كامله سجاديه. 1378. ترجمه: محسن غرويان. قم: الهادي.
طباطبايي، سيد محمدحسين. ۱۳۷۱. الميزان في تفسير القرآن. قم: اسماعيليان.
طبرسي، فضل بن حسن. ۱۳۷۲. مجمع البيان. تهران: ناصرخسرو.
فتال نيشابوري، محمد. 1366. روضة‌الواعظين. چ اول. تهران: نشر ني‏.
القاسمي، محمد جمال‌الدين. بي‌تا. تفسير القاسمي. بيروت.
كشافي. بي‌تا. تفسير الكشاف. بيروت: دارالفكر.
مجلسي، محمدباقر. 1409ق. بحارالانوار. بيروت: دارالاحيا التراث العربي.
مسلم. بي­تا. صحيح مسلم. بيروت: دارالكتب العلميه.
مكارم، ناصر. ۱۳۷۱. تفسير نمونه. تهران: دارالكتب الاسلاميه.