كلام هدايت

ب ) دايرة المعارف هاي قرآن:

در اين زمينه تاکنون دو اثر تدوين و طبع شده است: 1 ) الموسوعة القرآنية، جمع و تصنيف ابراهيم الابياري ( 11 مجلد، 1405 ق ). 2 ) دايرة الفرايد، در فرهنگ قرآن، تأليف دکتر سيد محمدباقر محقق که تاکنون 5مجلد از آن انتشار يافته است. نيز: دانشنامه ي قرآن و قرآن پژوهي، به کوشش بهاءالدين خرمشاهي، تهران، انتشارات دوستان، 2 جلد.

ج ) فهارس قرآن:

فهرست هاي قرآني دو گونه اند: يا لفظي اند، يا موضوعي. فهرست لفظي يعني فهرست کلمات قرآني را کشاف الآيات ( در عرف فارسي: کشف الآيات ) نيز گفته اند، که تدوين آنها تاريخي سه چهار قرنه دارد. کشف الآيات که به آن آيه ياب هم مي گويند با کشف الکلمات که به آن واژه نما= کنکور دانس ) هم مي گويند از نظر فني فرق دارد. زيرا اولي که مي خواهد آيه را ( با ذکر بخشي ازآن ) بازيابي کند، فقط کلمات کليدي را فهرست مي کند و حروف و کلمات غيرکليدي ( مانند الذي يا الذين ) را رها مي کند، ولي دومي مي خواهد از همه ي الفاظ قرآني، حتي حروف ( حتي واو ) فهرستي کامل به دست دهد. ولي خواه ناخواه اشتراک و شباهت ساختاري بين آنها هست. يکي از مهم ترين و معروف ترين کشف الکلمات قرآن مجيد، نجوم الفرقان في اطراف القرآن، اثر گوستاو فلوگل ( 1802-1870 م ) مستشرق و قرآن پژوه آلماني است که آن را همراه با قرآن مصحح خود انتشار داده است. در عصر جديد، شادروان محمود راميار ( م 1263 ش ) قرآن پژوه نامدار و نويسنده ي بهترين تاريخ قرآن به زبان فارسي، فهرست الفاظ يا فهرست کلمات که همانند يک کشف الآيات الفبايي است، تدوين کرده است. ترتيب الفبايي اين اثر، طبق ظاهر کلمات است، نه ماده ي اصلي، لذا براي ايرانيان آسان ياب تراست، و همراه با قرآن کتابت مصطفي نظيف ( قدرغه لي ) در سال 1345 ش به طبع رسيده است ( تحت عنوان قرآن مبين و فهارس القرآن ). مشهورترين و متداول ترين کشف الآيات، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکريم، تدوين محمد فؤاد عبدالباقي ( م 1388ق ) است که کلمات کليدي قرآن را طبق ماده ي آنها، به ترتيب الفبايي، همراه بخشي از آيه، با ذکر مکي ( = ک ) و مدني ( = م ) آنها و شماره و نام سوره، و شماره آيه، ياد کرده است؛ و کتابي است کم حجم و پرفايده. گفتني است که رقم آيات اين اثر با قرآن طبع ملک فؤاد ( = مصحف قاهره ) و از آنجا با مصحف المدينه - که در بخش « چاپ قرآن » تفصيلاً معرفي اش کرديم - همخوان است. آخرين دستاورد علمي در اين زمينه، فرهنگ آماري کلمات قرآن کريم / المعجم الاحصائي لالفاظ القرآن الکريم، اثر قرآن پژوه شيعي معاصر دکتر محمود روحاني است در 3 مجلد که به ترتيب الفبايي حروف ظاهر ( و نه ماده ي کلمات ) تدوين شده است ( براي آگاهي از پيشينه ي تدوين « کشف الآيات و کشف الکلمات » هاي قرآن مجيد و ملاحظه ي نمونه يا تصويري از آنها، ـــــ مجلد اول همين اثر ).
بعضي فهرست هاي موضوعي قرآن کريم، فهرس المطالب، يا کشف المطالب يا تفصيل الآيات نام دارد. معروفترين و کم فايده ترين اثر در اين زمينه، تفصيل الآيات، اثر ژول لابوم ( م 1876 م ) مستشرق فرانسوي است که کل قرآن را به 18 باب و جمعاً 350 موضوع تقسيم کرده است. کشف المطالب اعتماد السلطنه فهرست موضوعي گسترش يافته تري است بر مبناي همين اثر ژول لابوم. فهرس المطالب مرحوم راميار، که همراه با فهرست کلمات يا فهرس الالفاظ پيشگفته است، روايت گسترش يافته تر همان است. جامع ترين و روشمندترين فهرست موضوعي قرآن که با استفاده از شيوه هاي نوين فهرست سازي تحليلي تدوين شده، فرهنگ موضوعي قرآن مجيد / الفهرس الموضوعي للقرآن الکريم، تدوين کامران فاني و بهاءالدين خرمشاهي است ( طبع دوم، الهدي، 1369 ش ) ( براي اطلاع از کم و کيف ساير فهرست هاي موضوعي قرآن، ـــــ مقدمه همين اثر ).

د ) فهرست آثار قرآن پژوهي و کتاب شناسي هاي قرآن:

مرجع مهم ديگري که جزو مفيدترين و ضروري ترين ابزار تحقيق است، کتاب شناسي ها و فهرست هايي است که « آثار قرآن پژوهي » را ثبت کرده است. در فهرست ابن نديم يا کشف الظنون حاجي خليفه، يا الذريعه ي آقابزرگ تهراني صدها اثر قرآني و قرآن پژوهي، به نحو پراکنده، و ذيل عنوان يا موضوع آنها، معرفي شده است. چنانکه در الذريعة، ذيل کلمه ي « تفسير » بيش از 340 تفسير شيعه معرفي شده است. ولي کتاب شناسي قرآن به شيوه اثري مفرد و مستقل که فقط در بردارنده ي آثار قرآني است، در عصر جديد پديد آمده است. و پيش از ظهور کتاب شناسي ها، در بعضي از فهرست هاي کتابخانه ها و کتاب شناسي هاي عام، بسياري از آثار قرآن پژوهي ثبت شده است. مهمترين و پرمحتواترين اينگونه فهرست ها عبارتند از: 1 ) تاريخ التراث العربي، اثر فؤاد سرگين، ج1. 2 ) فهرست نسخه هاي خطي فارسي، نگارش احمد منزوي ( تهران، 1348 ش )، 1/1-131 که 1.151 نسخه ي خطي در زمينه ي قرآن پژوهي را معرفي کرده است. 3 ) فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهرية، وضع و تدوين صلاح محمد الخيمي ( دمشق، 1404-1405 ق ). 3 جزء از اين فهرست مفصل چندجلدي که به عربي نگاشته شده و مخطوطات کتابخانه ي ظاهريه ي دمشق را معرفي مي کند؛ درباره ي علوم قرآني و آثار قرآن پژوهي است. 4 ) ادبيات فارسي، بر مبناي تأليف استواري، ترجمه يو.ا. برگل، ترجمه ي يحيي بن آرين پور ( و ديگران )، تحرير احمد منزوي ( تهران، 1362 ش ) ( گفتني است که در اينجا، مراد از « ادبيات » فن يا هنر ادبيات نيست، بلکه « منابع و متون » است. ) 5 ) فهرست موضوعي نسخه هاي خطي عربي کتابخانه هاي جمهوري اسلامي ايران، علوم قرآني، بخش اول قرائت و تجويد، نگارش دکتر سيد محمدباقر حجتي ( تهران، 1370 ش ).
اما « کتاب شناسي هاي قرآن » چند فقره در عصر جديد تدوين شده که مهمترين آنها، عبارت است از: 1 ) مصنفات القرآن الکريم، تدوين علي شواخ اسحاق ( 4 ج، الرياض، 1403 ق ). ( براي نقد و معرفي آن ـــــ مقاله ي بهاءالدين خرمشاهي در مجله ي تحقيقات اسلامي، سال چهارم، شماره 1 و 2، 1368 ش؛ همچنين کتاب حاضر ). 2 ) المعجم الدراسات القرآنيه، که احتمالاً 20 هزار مدخل را اعم از چاپي و خطي و کتاب و مقاله به هر زباني در بر مي گيرد، اثر عبدالجبار رفاعي که دو مجلد آن در سال 1372 ش از سوي « مرکز فرهنگ و معارف قرآن » انتشار يافته است و انتشار باقي مجلدات ادامه دارد. 3 ) معجم الدراسات القرآنية عند الشيعة الامامية، اثر عامر الحدو. 4 ) يک کتاب شاسي قرآن به زبان اردو هم منتشر شده است. براي تحقيقات مستشرقان و قرآن پژوهان اروپايي نگاه کنيد به مقدمه بر قرآن، اثر ريچارد بل ( مترجم قرآن به انگليسي )، بازنگريسته و پيراسته مونتگمري وات.
براي حسن ختام بايد از محصولات علمي قرآن پژوهي در عصر حاضر که در شهر مقدس قم انجام مي گيرد يادي کرد. مرکز فرهنگ و معارف قرآن در قم، فقط آثار قرآن پژوهي انتشار مي دهد ( مانند مفتاح التفاسير و تفسير راهنما ) و مهمترين فرآورد عملي اش، برنامه کامپيوتري فرهنگ موضوعي قرآن به نام « تبيان » است که در معرض فروش است. « دارالقرآن الکريم » زير نظر آيت الله العظمي گلپايگاني نيز کنفرانس هاي سالانه تحقيقات قرآني برگزار مي کند و در تدارک يک دايرة المعارف موضوعي قرآني است و يکي از بهترين فرآورده هاي قرآن پژوهي اش، انتشار نشريه يا فصلنامه ي خاص تحقيقات قرآني به زبان عربي است به نام رسالة القرآن ( شماره ي اول محرم 1411 ق، شماره ي دهم ربيع الثاني 1413 ق ) و نشر آن منظماً ادامه دارد. نيز نشريه اي خاص تحقيقات قرآني يا قرآن پژوهي، تحت عنوان بينات از آغاز سال 1373 به صورت فصلنامه، از سوي مؤسسه معارف اسلامي امام رضا (عليه السّلام) در قم انتشار مي يابد.
منابع تحقيق: 
در متن مقاله ياد شده است. نيز مقاله ي « قرآن » در دايرة المعارف اسلام ( به انگليسي، طبع اول و دوم )، در دايرة المعارف دين ( به انگليسي، ويراسته م. الياده )، و در دايرة المعارف فارسي.
منبع مقاله : 
خرمشاهي، بهاء الدين؛ (1389 )، قرآن پژوهي (1)، تهران: شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ چهارم.